تهاجم دوباره پروانه های سفید برگخوار به بلوطهای شهرستان رستم

با یکدست شدن شادابی و سبزی برگهای درختان بلوط در میانه ماه فروردین، بار دیگر شاهد از بین رفتن برگهای این درختان در شهرستان رستم به دست لاروهای پروانه سفید بلوط خوار Leucoma wiltshirei coll هستیم. هم اکنون بخش های زیادی از بلوطستانهای دهستان پشتکوه بخش سورنا در ابتدای درگیری با این گزند طبیعی هستند که سوگمندانه سطح مورد هجوم و تازش رو به گسترش می باشد. این دشمن طبیعی از اوایل بهار ظاهر میشود و سالانه تا چند نسل دارد ( همه مرحله های زندگی این حشره از تخم ،لارو، شفیره و بلوغ روی درخت است.) لاروها در ابتدای فصل رشد خود از جوانه ها، برگها و میوه های درختان بلوط تغذیه و خســارت فراوانی بر پیکره درختان وارد می کنند.

در سالهای اخیر و با افزایش دست درازی های سهوی و عمدی انسانی چه به صورت مستقیم و چه به صورت غیر مستقیم، چرخه های حیات موجودات زنده ، بخصوص عوامل حذف کننده و یا تراز کننده چنین حشره های مخربی، دچار اختلال و آسیب شده اند. به عنوان مثال مرسوم شدن شیوه کشاورزی بی ضابطه (از این لحاظ که هیچ گونه پایبندی به اصول حفاظتی محیط زیست و منابع طبیعی وجود ندارد) با کمک انواع آفت کش های غیرمجاز ، بخش اعظمی از رده ها ، لایه ها ، زنجیره ها و شبکه های غذایی طبیعی موجودات زنده از بین رفته اند. حذف انواع عنکبوتها و یا ترک کردن این زیستگاهها توسط پرندگان باعث غالب شدن چنین موجوداتی در جنگل ها شده است. کارشناسان رابطه مستقیمی بین، چرای بی رویه دامها (به خاطر تضعیف پوشش گیاهی و تدریجا لخت شدن سطح خاک)، کاهش سطح جنگلی (عامل کاهش رطوبت خاک، تغییرات اقلیمی، افزایش دمای محیط) و رخداد های طبیعی مانند سیل (عامل فرسایش خاک و کاهش تدریجی حاصلخیزی خاک)، آتش سوزی ها در جنگل، را اثبات کرده اند و می توان ادعا کرد وقوع این گونه تهاجم ها، تحت تاثیر برهم خوردن تعادل اکولوژیک می باشد.

میزان خسارت چه میزان است؟

میزان خسارت ناشی از زیست و تکثیر پروانه سفید بلوط خوار مانند دیگر آفات راسته پروانه ها، مربوط به دوران لاروی آن است. با شروع فصل بهار، لاروها از تخم خارج و بسته به شرایط آب و هوا خود را به جوانه های تازه رسانده و از آنها تغذیه  می کنند که همین یعنی شروع خسارت به درختان . آل حسین و سعادتی در پژوهشی مشترک (۱۳۹۴)، نحوه تکثیر و رشد این حشره را روی درخت بلوط بررسی و گزارش کردند. در ابتدا تنه و قسمت هایی از تاج درخت از تار و فضولات لاروی پوشیده میشود. لاروها پس از تغذیه کامل برگها به کمک این تارها با انجام عمل Balooning و به کمک باد به درختان مجاور منتقل شده و در درخت جدید تغذیه را از سر میگیرند. لاروهای سنین بالاتر برگها را مشبک نموده و با لوله ای کردن برگها دور از دشمنان طبیعی به تغذیه می پردازند. سرانجام، درون برگهای لوله شده پوست اندازی کرده و پس از تغذیه کامل در زیر سنگها و لاش برگها به پیش شفیره و شفیره تبدیل می شوند. چون تراکم لاروها در نقاط مختلف جنگل یکسان نیست میزان خسارت حاصل از آنها نیز یکنواخت نخواهد بود. در نقاطی که تراکم آفت زیاد است پیشرفت آلودگی نیز بیشتر است. پروانه برگ خوار سفید بلوط به دلیل پتانسیل بالای تخم گذاری، رشد  و نموی سریع، مقاومت بالا و رژیم تک خواری (برگ بلوط) مهم ترین آفت بالفعل جنگل منطقه محسوب می شود.

مکانیسم نابودی درختان بلوط توسط پروانه سفید بلوط خوار

مستقل عمل کردن پروانه سفید برگخوار از شرایط فیزیولوژیکی درختان میزبان اساس کار این آفت در نابودی درختان بلوط است. چون با نابودی برگها و جوانه ها که انـدامهای قابـل تجدید و رشد درخت  هستند، زمینه برای ضعیف شدن و مرگ درخت ناتوان شده مهیا می شود. با روند افزایش مصرف برگهای درخت توسط لاروها و کاهش سطح روزنه ها و منافذ ورودی و خروجی گازها، در عمل فتوسنتز مختل و کاهش پیدا می کند و در نتیجه غذاسازی کاهش و موجب مصرف مواد غذایی برای رویش مجدد برگها در درختان می شود. در این خصوص لوبینگر (۱۹۹۶) در پژوهشی نشان داد که رویش مجدد برگها علاوه بر اینکه باعـث کـاهش نـرخ رشـد درختان می شود، حساسیت درختان را به صدمات بعدی بیشتر میکند. همچنین لارسون و اولیور (۱۹۹۶) طی مطالعه ای گزارش کردند که نابودی برگهـای درخـت در فصل رویش باعث می شود درخت ابزار و وسیله تولید و غذاسازی را از دست داده، میزان فتوسنتز کاهش یافته و در نتیجه از میزان رویش قطری و ارتفاعی آن کاسته شود. ادامه این وضعیت در چند سال متوالی میتواند به کاهش رشد درخت منجر شده و جنگل را به سمت نابودی سوق دهد.

راه حل چیست؟

مسئله و مصیبتی که رخ داده است ، یک نامتوازنی جمعیتی و یا غلبه یک گونه حشره مضر بر جنگل های بلوط شهرستان است که نیاز به بررسی های فنی و علمی و اتخاذ تصمیم اساسی (هم کوتاه مدت و هم بلند مدت) دارد. به طور خلاصه اگر قرار بر قانع کردن افکار عمومی در خصوص مبارزه با این گونه دشمنان طبیعی باشیم و راه حل استفاده از آفت کش های شیمیایی یا میکروبی را انتخاب کنیم (روشهای مهندسی مبارزه با آفات در مزارع و یا گلخانه) موضوع شکل بغرنج تری خواهد گرفت. زمانی سم یا آفت کش تحت هر نامی وارد فضای اکوسیستم جنگل شوند در اولین گام، شاهد از بین رفتن زنجیره ها و شبکه های غذایی متعددی خواهیم بود که نابودی جنگل ها را هموار خواهد کرد. پروانه سفید بلوط خوار در یک دلیل از پس دست درازی انسان به طبیعت در قالب مصرف سموم شیمیایی بوده که متاسفانه دامنه کشت و زرع بی ضابطه (که عمدتا حول کشت محصولات غیراستراتژیک و آب بر می باشند) حتی در جنگل های بلوط نیز گسترش یافته است. حذف گوشتخواران طبیعی مانند عنکبوتها، پرندگان و یا سوسکها ، زمینه را برای رشد و عرض اندام چنین آفاتی مهیا کرده است. زمانی که بتوان با امکان سازی، شرایط احیای چرخه های طبیعی زنجیره های غذایی گام برداشت، می توان به روند تدریجی حذف این دشمن طبیعی امیدوار بود. سالها این رخدادهای توسط طبیعت کنترل می شد و زیست شناسان کنترل بیولوژیک را بعنوان روشی برای تنظیم جمعیت موجودات اثبات و عملی کردند.