تخلیه خزانه ژنی دامی؛ پرسمان فراروی امنیت غذایی

پیوستگی فرایندها، طبیعت هر موضوعی است. کسب اطلاعات، تحلیل شرایط و پیش نگری ها از آمار و داده ها استخراج می شوند که می توان در تصمیم ها از آنها کمک گرفت. در سال‌های اخیر و با آشفته شدن وضعیت هزینه ها و در اصطلاح ، برهم خوردن نسبت سود به مخارج، تغییرات زیادی در زمینه تولیدات صورت گرفت که باعث ایجاد چالش هایی در امور مختلف ایجاد شد و یکی از این چالش ها، مربوط به مبحث امنیت غذایی جامعه بوده که ترجیح دادم آن را از دریچه وضعیت تولیدات دامی طرح کنم و چون شرایط یکسانی تقریبا در همه نقاط کشوردارد، جغرافیای خاصی نیز مدنظر نیست.

شرح اول: هدف مورد اشاره، برقراری امنیت غذایی (تامین مواد مغذی و ریز مغذی در مفهوم تغذیه سلولی مطرح است) می باشد که به خطر افتادن آن در هر جامعه ای، مفاهیمی چون توسعه را زیر سئوال خواهد برد. به عنوان مثال بیش از حد طبیعی دچار شدن افراد جامعه به کمبودهای مواد مغذی و ریز مغذی را باید از طریق مطالعه زیرشاخص های امنیت غذایی جستجو کرد. اگرچه محققان داخلی از شاخص‌های بومی‌سازی شده‌ای برای این موضوعات استفاده کرده‌اند، اما یک تعریف کاملی، شاخص امنیت غذایی را به صورت چند زیر شاخه معرفی کرده است: توانایی افراد برای تهیه و خرید مواد غذایی ( در نظر گرفتن افزایش هزینه‌های تولید و نهایتا افزایش قیمت مواد غذایی در سال‌های اخیر)، در دسترس بودن مواد غذایی ( وجود اختلاف قیمت محصولات غذایی بین داخل کشور با خارج از مرز و روانه شدن خروج مواد غذایی تحت عنوان صادرات چه قانونی و یا قاچاق از کشور ) و کیفیت مواد غذایی

توصیف ضلع قائمه

با یادگیری صفات کمی، اصول انتخاب، ژنتیک مندلی، قانون هاردی-واینبرگ، وراثت پذیری، تکرارپذیری و برآورد ارزش ارثی در میدان بهنژادی گام گذاشتیم و از برآورد تخمین میزان تولید، محاسبه ضریب خویشاوندی و هم خونی و بررسی صفات اقتصادی شروع جدی تری به موضوع داشتیم. واقعیتی که در صحنه کار بهنژادی دام با آن مواجهه بودیم، وجود تنوع بسیار زیاد و هیجان برانگیز ژنی در دامهای سبک و سنگین بود که از حیث دامنه اصلاحی چشمگیر و یک فرصت بود. هدفمند بودن کار در راستای بهبود صفات اقتصادی تولیدی مانند تیپ، افزایش تولید، ترکیبات مغذی و رسیدن سریع به سن تولید مشخص شده بود. تصور کنیم جمعیت های متفاوت و زیادی از گله های بومی دامی ایران را که با استانداردهای جهانی پرورش و تولید از نظر اقتصادی بودن و مصرف غذا فاصله زیادی داشت و نفوذ دانش اصلاح نژاد در این بستر، شرایط را برای بهتر شدن توانایی تولید از همان گله ها را فراهم و به استانداردهای جهانی تولید نزدیک کرد که آمارهای رکوردگیری در کنار شاخص های اصلاح نژادی در سالهای بعد تا کنون موید این ادعا است.

به عبارتی، تغییر جهت دار و کنترل شده ساختار ژنی جمعیت حیوانات اهلی به تدریج انجام می‌شد که علاوه بر حاصل شدن اهداف مورد نظر، سودآوری فوق العاده ای برای فعالیت‌های دامداری بدست آمد. اما شرایط تولید در سال‌های اخیر در حالت‌های مشابه در هر دهه ای با چالش‌های متعددی روبرو شد و روند افزایش هزینه ها بخصوص هزینه های واسطه ها، پایین بودن قیمت محصولات در زمان بالا رفتن قیمت نهاده ها، باعث خروج تولید کنندگان از خط تولید و به تبع آن حذف دامهای مولد شد.

چالش ویژه امنیت غذایی؛ روند کاهش جمعیت دام مولد کشور

می توان عنوان افول فعالیت دامداری را ادعا کرد. فعالیتی که چند هزار قبل و با شروع اهلی کردن حیوانات مفید برای رفع نیازهای غذایی بشر آغاز شد و بواسطه تامین مواد مغذی و ریز مغذی، عامل موثر و مهمی در تاب آوری و نیز متحول شدن جمعیتی انسانهای نخستین به شمار می رفت. حال به نقطه ای رسیده ایم که با سخت شدن پرورش دام به روش سنتی و نیمه صنعتی، ادامه روند فقط می تواند با بکارگرفته علم و افزایش ضریب مکانیزاسیون در این شاخه  روند تولید ادامه یابد که اساسا هزینه بر بوده و از توان تولیدکنندگان خرده پا خارج است و عملا بخش اعظمی از نیروهای انسانی و نیز امکاتات مهیا شده در این خصوص کنار خواهد رفت و تولید کننده دیروز به مصرف کننده محصولات تغییر وضعیت می‌دهند.

در مورد چرایی این رخداد، مبحثی باز خواهیم کرد اما با کمک کردن به پایداری اقتصاد دامپروری و نیز تقویت بنیه اقتصادی دامداران، امکان حفظ ذخایر ارزشمند ژنتیکی دامی کشور وجود داشت اما شوربختانه با افزایش قیمت ارز، تمایل به فروش و نهایتا قاچاق دام مولد افزایش یافت. خروج بی رویه و قاچاق دام از کشور که عملا برای تنوع و خزانه ژنی دام کشور بحران ساز و فاجعه بار تلقی می شود که علاوه بر تخلیه سرمایه های ملی کشور از حیث ژن‌های بومی شده با اقلیم کشور، دسترسی مصرف کنندگان به محصولات را کاهش داده است.

حفظ تنوع ژنی دامهای سبک و سنگین کشور یک فرصت ایده آل برای ادامه و تقویت بهنژادی بود که علاوه بر افزایش توان تولید، پناهگاه امنی برای برقراری امنیت غذایی کشور محسوب می شود. هر چند در کشوری با اقلیم خشک چگونه مجریان و تصمیم گیرندگان موضوع، مقابله با تخلیه ژنی دام کشور را جدی تر دنبال نکرده اند. در دهه نود عدد ۱۱ درصد برای تولید ناخالص ملی و یا وجود ۲ میلیون نفر اشتغال مستقیم و غیرمستقیم برای فعالیت دامداری اعلام می شد ولی اکنون شاید این اعداد شکننده تر شده باشد. با بیان رئوس مطالب فوق می توان جمع بندی و پیش نگری های مرتبط با دو موضوع آینده تولیدات دامی کشور و نیز به چالش کشیده شدن امنیت غذایی را مطرح کرد.:

۱- واکنش بازار به افزایش بهای تمام شده محصولات لبنی در مقایسه با میزان درآمد سرانه افراد گویای کاهش توان خرید و نهایتا تحت تاثیر قرار دادن زیرشاخص توان خرید از مبحث امنیت غذایی است.

۲-با افزایش قیمت محصولات لبنی و تمایل صنایع تبدیلی برای صدور محصولات درجه اول خود در بازارهای خارجی و مناطق مرفه نشین، زیرشاخص کیفیت تولیدات محصولات پروتئینی بعنوان زیر شاخص دیگر مبحث امنیت غذایی هم دچار تغییراتی خواهد شد.

۳-در سال‌های اخیر که شاهد نامتناسب بودن قیمت تولیدات دامی با هزینه های جاری تولید بوده ایم، دامهای مولد به دو روش عمده حذف شدند: یکی روانه کردن دامهای مولد به کشتارگاه ها که مدتی باعث افزایش میزان گوشت قرمز در بازار داخلی بود و دیگری، صادر کردن دام به خارج از مرزهای کشور.

۴-با کاهش‌ شدید جمعیت های بومی و یا دورگ گیری شده دامی کشور، عملا بخش اعظمی از نتایج اصلاح نژادی از بین رفت و از طرفی بستر ادامه این فعالیت در هاله ای از ابهام قرار گرفته است.

هر چند تدریجا واردات دام مولد به عنوان ادامه روند تولیدات در حال انجام است اما به دلایلی از جمله ملاحظات قرنطینه ای، اقلیمی و اقتصادی نقدهای زیادی بر آن وارد است. اما شرح روند برنامه های هماهنگ اصلاح نژادی که زمینه ساز افزایش بهبود شاخص های اقتصادی و بهره وری در دامداری ها بود، از عوامل تضمین کننده امنیت غذایی در کشور محسوب می شد که تقویت و پشتیبانی نقاط موثر در دامپروری مانند دامداران روستایی و نیمه صنعتی می توانست علاوه بر حفظ ذخایر ارزشمند نژادهای دامی در اقلیم های مختلف کشور، آینده تولید و امنیت غذایی را هم از وجودشان بهره مند کنند.