همه چیز درباره رشته کوه زاگرس!

رشته کوه زاگرس بزرگترین رشته کوه ایران ماست. این مجموعه از مناطق مرزی شرق ترکیه و شمال عراق تا تنگه هرمز امتداد دارد. کوه های زاگرس بخش مهمی از زنجیره کوه های آلپ-هیمالیا را تشکیل می دهند که بیشتر جنوب غرب آسیا و خاورمیانه را در بر می گیرد.این رشته کوه با شکوه قدمت فوق العاده ای دارد ،از نظر تاریخی ، کوه های زاگرس به عنوان یک سد طبیعی بین چندین فرهنگ و امپراتوری های جهان باستان و مدرن عمل کرده اند. به طور خاص ، آنها بخشهایی از پادشاهی و مرزهای ملی امپراتوریهای بومی ایران و عثمانی و امپراتوریهای خارجی اشکانی و رومی را تعیین کرده اند.شواهدی از سکونت و کشاورزی انسان در زیستگاه های این کوه کشف شده است که قدمت آنها به ۹۰۰۰ سال قبل از میلاد می رسد.قدیمی ترین صخره های محدوده زاگرس مربوط به زمان پرکامبرین (یعنی قبل از ۵۴۱ میلیون سال پیش) است و سنگ های دوران پالئوزوئیک که قدمت آنها بین ۵۴۱ میلیون تا ۲۵۲ میلیون سال قبل است در بلندترین قله ها یا نزدیک آنها یافت می شوند.

نام زاگرس از کجا آمده است؟

نام باستانی رشته کوه زاگرس، کُر یا کور بوده که در اسطوره‌شناسی سومری نام یک کوه یا کوه‌هایی اشاره دارد. کور همچنین نام دیگر امپراتوری اکد است که مربوط به سه هزار سال پیش میباشد. قبل از آن در این نواحی،برخی نام زاگرس را اوستایی می دانند. در زبان اوستایی زاگر Za-G’R’ به معنای کوه بزرگ است. اما نظر دیگری نیز هست که این کلمه از نام مهاجران هند و اروپایی ساکن در این منطقه معروف به ساگارتی گرفته شده. نام قدیمی این رشته‌کوه در زبان فارسی«پاتاق» که نام رشته‌کوهی معروف درکرمانشاه  نیز هست بوده. واژه «زاگرس» یا «زاگروس» در اواخر دوره قاجار از طریق ترجمه آثار نویسندگان اروپایی (و بعضاً از زبان یونانی) وارد زبان فارسی شده که در زبان یونانی با اضافه شدن S آن را به زاگرس تغییر دادندو سپس بر روی نقشه ایران نیز گذاشته شد. حسن پیرنیااولین کسی است که واژهٔ زاگرس را در کتاب خود بنام «تاریخ ایران از آغاز تا انقراض ساسانیان» آورده‌است. او خود تأکید نموده که اروپایی ها چنین (یعنی زاگرس) نامند.اما در منابع تاریخی واژه زاگرس تنها به رشته کوه اطلاق نشده ،محمد قزوینی در کتاب خود می‌نویسد: «زاگرس نام یونانی سلسله جبال غربی ایران به خصوص منطقهٔ بختیاری در غرب ایران است.»

در دانشنامه لاروس از زاگرس به کوتاهی به‌عنوان نام دره‌ای که نفت‌خیز است ذکر شده‌است.در واژه نامهٔ یونانی به آلمانی که سال م۱۸۸۶ در لایپزیگ به چاپ رسیده واژه Zagrio یا Zagros را به‌عنوان «کوهی در دوران ماد» به نقل از نوشته‌های استرابون و پولیبیوس آورده‌است. در لغت نامهٔ جغرافیایی Lexique géographique در زیر واژه و عنوان «زاگرو» (زاگرس) آمده‌است:«رشته کوهی است در آسیا که از شمال غربی به جنوب شرقی کشیده شده .»رومن گیرشمن باستان‌شناس فرانسوی در کتابش زاگرس را نام قبیله‌ای دانسته و می‌نویسد:«حرکت عمومی قبایل ایرانی هنوز به پایان نرسیده بود که قبیلهٔ سومی از قبیله‌های مهم ایرانی بنام «Zikirtu» یا «ساگارتی» بسوی نواحی شرقی تر رفته و مستقر شدند.»هرودوت نیز در نوشته‌هایش از همین قبیله صحراگرد با نام «ساگارتی» یاد کرده و می‌نویسد:«قبیله‌های دیگر که صحراگردند از این قرارند: داین‌ها، ماردها، دروپیک‌ها و ساگارتی‌ها»دیاکونوف نیز در کتاب تاریخ ماد خود در شرح حملهٔ آشوری‌ها به پارسوا و به استناد کتیبه‌های خوانده شده می‌نویسد:«بطوری که در متن تصریح شده، آخرین نقطهٔ لشکر کشی ظاهراً زاکروتی بود»به استناد مطالب ذکر شده ریشهٔ واژهٔ زاگرس از زبان اوستایی است و یونانی‌ها با افزودن S (س) به آخر آن این واژه را به شکل یونانی مبدل نمودند. واژهٔ زاگرس علاوه بر نام کوه ،نام دژ، ایل، قوم، قبیله و محل نیز بوده‌است.

رشته کوه زاگرس کجا قراردارد؟

محدوده رشته کوه زاگرس حدود ۹۹۰ مایل (۱۶۰۰ کیلومتر) طول و بیش از ۲۴۰ مایل (۲۴۰ کیلومتر) عرض دارد. این منطقه که بیشتر در ایران شده است ، مرز غربی فلات ایران را تشکیل می دهد. دامنه های آن در شمال و غرب به کشورهای مجاور امتداد می یابد، تقریباً از دریاچه وان ترکیه آغاز و تا جنوب و جنوب شرقی ایران امتداد پیدا کرده است.

رشته کوه زاگرس روی نقشه

همانطور که در نقشه زیر مشاهده می کنید قسمت های بنفش رنگ محدوده رشته کوه زاگرس ، این مجموعه باشکوه می باشد.

رشته کوه زاگرس چگونه ایجادشد؟

تشکیل کمربند رشته کوه زاگرس نتیجه یک کوه شناسی پیچیده و طولانی است که در دوران پالئوزوئیک آغاز شده و تا امروز ادامه دارد.رشته کوه زاگرس حاصل برخورد دو صفحه اوراسیا و عربستان است،تا قبل از برخورد آن ها اقیانوس نئو تتیس هنوز حوضچه باریک اقیانوس بین صفحات عربستان و اوراسیا گسترده بود.هنگامی که صفحه عرب شروع به حرکت به سمت شمال کرد و اقیانوس نئو تتیس در زیر صفحه اوراسیا فرو رفت ، برخی از شکافهای پوسته اقیانوسی ، معروف به افیولیت ها ، در بالای توالی رسوبی قفسه قاره ای قرار گرفتند. همگرایی بیشتر باعث ایجاد تنش در لیتوسفر شد و در این رسوبات قفسه ای باعث چین خوردگی و رانش گسترده شد. تنش های فشاری چندین گسل رانش غوطه ور در مقیاس بزرگ و شمال شرقی ایجاد کرد که اکنون کوه های زاگرس را به پنج کمربند زمین ساختی که به موازات یکدیگر امتداد دارند ، جدا می کند. علاوه بر این ، چین های موازی متعدد شمال غربی-جنوب شرقی ایجاد شده و تاقدیس های زاویه دار دیدنی و قله های کوهی که بین ۳۰۰۰ تا ۳۶۵۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارند ، ایجاد کرده است.هنوز هم حرکت این صفحه سالانه باعث افزایش ارتفاع در قلل این مناطق می شود.رسوب فلات قاره ای باعث تشکیل ذخایر نفتی در این قسمت ها شد بطوریکه که امروزه ذخایر نفتی قابل توجه جهانی را تشکیل می دهد.

تقسیم بندی رشته کوه زاگرس

رشته‌کوه زاگرس به دو بخش زاگرس مرتفع و زاگرس چین‌خورده تقسیم می‌شود. زاگرس مرتفع قسمت شمالی این رشته‌کوه است که در آن بلندترین قله‌ها از جمله اشترانکوه، زردکوه و دنا قرار دارند. این منطقه در بیشتر ایام سال پوشیده از برف است و به دلیل ارتفاع زیاد، مهم‌ترین بخش زاگرس از نظر ارتفاعی به شمار می‌رود. عرض این بخش حدود ۸۰ کیلومتر است و از نظر وسعت عرضی کمتر از سایر بخش‌ها می‌باشد.

زاگرس چین‌خورده قسمت غربی و جنوبی زاگرس را شامل می‌شود و از نظر وسعت، بخش اصلی زاگرس را دربر می‌گیرد (حدود ۲۵۰ کیلومتر عرض دارد). تفاوت‌های چین‌خوردگی در این بخش بیشتر از سایر قسمت‌ها مشهود است.

در تقسیم‌بندی دیگر، زاگرس به سه بخش زاگرس شمالی، میانی و جنوبی تقسیم می‌شود. تفاوت‌های چین‌خوردگی و ساختاری بیشتر در بخش شمالی و جنوبی زاگرس قابل مشاهده است.

زاگرس مرکزی به طور عمده کوهستانی است و در دامنه ارتفاعی ۸۳۰ متر تا ۴۴۱۶ متر از سطح دریا قرار دارد. میانگین ارتفاع این منطقه حدود ۲۳۳۲ متر است. در این منطقه، حدود ۳۴ درصد از محدوده آن دارای ارتفاعات بین ۲۴۰۰ تا ۲۱۰۰ متر است و کمتر از یک درصد از آن دارای ارتفاع کمتر از ۱۰۰۰ متر می‌باشد.

این منطقه همچنین سکونتگاه و محل تأمین معیشت حدود ۱۰ درصد از جمعیت کشور است. علاوه بر این، بیش از ۵۰ درصد از عشایر کشور به زاگرس وابسته‌اند، به همین دلیل این منطقه یکی از کانون‌های مهم عشایری کشور محسوب می‌شود.

رشته کوه زاگرس شمالی، جنوبی و مرکزی کجاست؟

رشته‌کوه زاگرس: تقسیم‌بندی شمالی، مرکزی و جنوبی

رشته‌کوه زاگرس، یکی از طولانی‌ترین رشته‌کوه‌های ایران، از شمال غربی کشور آغاز و تا جنوب شرقی امتداد دارد. این رشته‌کوه با بیش از ۱,۵۰۰ کیلومتر طول، در سه بخش شمالی، مرکزی و جنوبی تقسیم‌بندی می‌شود.

زاگرس شمالی:

این بخش از رشته‌کوه زاگرس از مرزهای شمال غربی ایران در نزدیکی کردستان و آذربایجان غربی آغاز می‌شود و تا استان‌های کرمانشاه و ایلام ادامه دارد. ارتفاعات مهم: کوه شاهو و کوه دالاهو. این منطقه پوشیده از جنگل‌های بلوط است و به دلیل شرایط آب‌وهوایی سرد و کوهستانی، زیستگاه گونه‌های متنوعی از گیاهان و حیوانات است.

زاگرس مرکزی:

زاگرس مرکزی از استان لرستان آغاز می‌شود و تا چهارمحال و بختیاری و کهگیلویه و بویراحمد امتداد دارد. این بخش مرتفع‌ترین قسمت زاگرس است و شامل قله‌های مهمی مانند دنا (بلندترین قله زاگرس با ارتفاع ۴,۴۰۹ متر) و اشترانکوه است. این منطقه با رودخانه‌های پرآب، مانند کرخه و کارون، غنی از منابع آبی است.

زاگرس جنوبی:

این بخش از زاگرس از استان فارس آغاز و تا استان‌های خوزستان، بوشهر و هرمزگان امتداد دارد. ارتفاعات این منطقه به تدریج کاهش می‌یابد. کوه‌های مهم: زردکوه و کوه‌های اطراف شیراز. این بخش به دلیل نزدیکی به خلیج فارس، آب‌وهوای گرم‌تری دارد و پوشش گیاهی آن بیشتر شامل درختان نخل و جنگل‌های گرمسیری است.

نام قله های مرتفع زاگرس

بلندترین قله زاگرس دنا به ارتفاع ۴۴۰۹ متر در قسمت زاگرس جنوبی می باشد، زردکوه به ارتفاع 4221در قسمت مرکزی و اشترانکوه به ارتفاع ۴۱۰۰ بلندترین کوه در قسمت زاگرس شمالی است.

زاگرس در کدام استان ها قراردارد؟

این رشته کوه افسانه ای و عظیم استان های زیادی را در بر می گیرد که شامل استان‌های آذربایجان غربی،لرستان، همدان، مرکزی،اصفهان، فارس، کردستان، کرمانشاه،ایلام، کهکیلویه و بویر احمد، چهارمحال و بختیاری، خوزستان، کرمان، بوشهر، هرمزگان می شود.

رشته کوه زاگرس از بالا

عکس زیر کوههای زاگرس از فضا را نشان میدهد که توسط ناسا منتشر شده است:

پوشش گیاهی

قدمت جنگل‌های رشته کوه زاگرس به حدود ۵۵۰۰ سال پیش برمی‌گردد. درخت غالب این جنگل‌ها بلوط است. جنگل‌های زاگرس به‌طورکلی به دو بخش زاگرس شمالی و زاگرس جنوبی تقسیم می‌شوند. پوشش گیاهی در نواحی غربی شامل گیاهان سردسیری و در نواحی شرقی شامل گیاهان گرمسیری است. بخش عمده پوشش گیاهی زیستگاه جنگلی زاگرس را درختان بلوط تشکیل می‌دهند. در ارتفاعات بالاتر از مرز جنگل (حدود ۲,۳۰۰ متر) علفزارها و بوته‌زارهای انبوه مشاهده میشود. منطقه حفاظت شده دنا، نمونه‌ای از زیستگاه جنگلی زاگرس است.جنگل‌های زاگرس با گستردگی در ۱۱ استان کشور با ۶ میلیون هکتار مساحت، ۴۰ درصد جنگل‌های ایران را تشکیل می‌دهند که حدود ۷۰ درصد تیپ گونه‌های جنگلی زاگرس را بلوط‌ها شامل می‌شوند. اقلیم منطقه نیزمدیترانه ای نیمه خشک با زمستان‌های سرد است. از سایر گونه‌های درختی این جنگل‌ها می‌توان به فرا،کیکم، بنه، زبان گنجشک، گلابی وحشی، ولیک، ارغوان، نام برد. به‌طور کل می‌توان گفت جوامع بلوط در ارتفاع ۶۵۰ تا ۲۴۰۰ متر از سطح دریا حضور دارند که بالاتر از این ارتفاع جوامع ارس و پایین آن جوامع بنه – بادام ظاهر می‌شوند. فرم غالب جنگل شناسی، جنگل‌های شاخه زاد بوده و این دلالت بر تخریب ناشی از حضور طولانی مدت جوامع انسانی دارد.

به نقل ازjes.ut علاوه بر این پدیده ‘ پوشش گیاهی زاگرس در بیست هزار ساله اخیر دستخوش دگرگونی هایی تغییر اقلیم بوده است وخلاف آنچه به صورت خبرهای مطبوعاتی گاه گاهی می نویسندکه «ما دچار قهر طبیعت و خشکی تدریجی هستیم» ‘ اقلا در مورد منطقه زاگرس به احتمال قوی می توان گفت که ما دچار خشکی تدریجی نشده ایم بلکه از آخرین دوره یخچالی تاکنون اقلیم ما در برخی نقاط مرطوب تر شده است.منطقه مورد مطالعه در زاگرس تا ۱۴۸۰۰ سال پیش علفزار بوده است و سپس علفزار به بیشه و بالاخره در حدود ۵۵۰۰ سال پیش به جنگل تبدیل شده است واین خود دلیل استثمار پوشش گیاهی منطقه زاگرس ‘ چرای مفرط ‘ چرای خیلی زود وخیلی دیر فصل رشد، قطع بی رویه درختان ، بوته کنی مفرط بر اثر ازدیاد تراکم جمعیت و با آنکه «ما دچار قهر طبیعت» نشده ایم، پوشش گیاهی بر اثر «نادانی های ما» رو به انهدام رفته است.

سوالات رایج درباره رشته کوه زاگرس

۱. رشته کوه زاگرس از کجا شروع و به کجا ختم می‌شود؟

از شرق ترکیه و شمال عراق آغاز شده و تا استان هرمزگان و تنگه هرمز در جنوب ایران امتداد دارد.

۲. طول رشته کوه زاگرس چقدر است؟

حدود ۱۶۰۰ کیلومتر طول دارد و طولانی‌ترین رشته کوه ایران محسوب می‌شود.

۳. بلندترین قله زاگرس کدام است؟

قله دنا (قاشمستان / بیژن ۳) با ارتفاع ۴۴۰۹ متر بلندترین نقطه این رشته کوه است.

۴. زاگرس در چند استان ایران قرار دارد؟

این رشته کوه در استان‌هایی مانند آذربایجان غربی، کردستان، کرمانشاه، ایلام، لرستان، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد، فارس، خوزستان، بوشهر، هرمزگان و چند استان دیگر گسترده شده است.

۵. چرا زاگرس اهمیت زمین‌شناسی دارد؟

به دلیل برخورد صفحه عربستان با صفحه اوراسیا شکل گرفته و یکی از فعال‌ترین کمربندهای چین‌خورده جهان محسوب می‌شود.

۶. پوشش گیاهی اصلی زاگرس چیست؟

جنگل‌های بلوط مهم‌ترین پوشش گیاهی این منطقه هستند که حدود ۴۰ درصد جنگل‌های کشور را شامل می‌شوند.

۷. آیا زاگرس فقط کوهستانی است؟

خیر، علاوه بر ارتفاعات، دشت‌ها، دره‌ها، مناطق جنگلی و منابع نفتی گسترده نیز در این کمربند وجود دارد.

۸. زاگرس چه نقشی در منابع آب ایران دارد؟

بسیاری از رودخانه‌های مهم کشور مانند کارون، کرخه و دز از ارتفاعات زاگرس سرچشمه می‌گیرند.