تداوم کاهش ذخایر آبهای زیرزمینی

کاهش آب های زیرزمینی بر محیط زیست اثر می گذارد. تخلیه منجر به افزایش شوری خاک و آب های زیرزمینی می شود. شوری بر حاصلخیزی خاک اثر منفی می گذارد و امنیت غذایی طولانی مدت را به خطر می اندازد. پیامد کاهش آب های زیرزمینی، فرونشست زمین است. فرونشست زمین می تواند مسیرهای جریان سطحی و زیرسطحی را تغییر دهد و باعث کاهش عمده و غیرقابل برگشت ظرفیت آبخوان شود.

در ایران،علاوه بر تغییرات اقلیمی، الگوهای کشت، سامانه های آبیاری ناکارآمد و هدر رفتن آب زیاد با آبیاری سنتی باعث افزایش استخراج آب می‌شوند. اکنون فشارهای بیشتر بر تصمیم‌گیرندگان برای اعطای مجوز برای چاه‌های جدید در سفره‌های زیرزمینی با بیلان آبی منفی وارد می‌شود. هنگامی که سطح آب زیرزمینی در سفره‌های زیرزمینی کاهش می‌یابد، معمولاً دبی چاه‌ها کاهش می‌یابد. بنابراین حتی با حفر چاه های عمیق تر، برداشت از چاه ها کاهش یافته است. در بعضی نواحی شمال اصفهان و جنوب غربی تهران (شهریار) و جنوب ورامین در استان تهران،  از سال ۱۴۰۰ سفره های آب به طور کلی حذف شده و چاه های آب عمیق در نهایت به سنگ کف می رسند، ولی آبی نمی یابند.

کاهش آب های زیرزمینی ممکن است بر امنیت غذایی کشورهای وابسته به محصولات کشاورزی نیز اثر بگذارد. این مسائل ما را به ضرورت مدیریت مناسب آب در ایران می رساند. با وجود تمام این مسائل، راهبرد مدیریت آب موثری که پایداری آب های زیرزمینی را در ایران مد نظر داشته باشد، وجود ندارد. ادامه این وضعیت منجر به از دست دادن محصول کشاورزی، بیکاری و مهاجرت های اقلیمی بیشتر می شود.

عدم استفاده صحیح از علوم روز و عدم توجه به هشدارهای دانشمندان در خصوص کم آبی، وضعیت را تشدید کرده است. اگر کمبود آب به سرعت  چاره نشود، آثار آن به زودی خسارات سنگین‌تر و جبران‌ناپذیری را به تمام بخش‌های کشور وارد می‌کند. این وضعیت غیر قابل برگشت است. با توجه به اینکه پرمصرف ترین بخش در ایران بخش کشاورزی است، تنها راه پیش رو، انجام تحقیقات مرتبط بیشتر به منظور دستیابی به بینشی کامل از شیوه های آبیاری پایدار و درک بهتر ویژگی های مزارع و ساماندهی خانوارهای کشاورز است.  چارچوب هایی برای مواجهه با محیط های  تحت تنش آبی در نواحی  مستعد خشکسالی باید تهیه و در راهبردهای موجود بازنگری شود.

کم‌آبی در ایران همچنان با برنامه‌ریزی صحیح، پیگیری‌های بلندمدت و ایجاد فرهنگ مصرف معتدل در کشور قابل مدیریت است. آگاهی فرهنگی در مورد استفاده معتدل از آب می تواند از خانوارها آغاز شود و با استفاده از روش هایی مانند آبیاری قطره ای، کشت گلخانه ای و غیره به بخش صنعتی و کشاورزی سرایت کند.

همچنین استفاده صحیح از اطلاعات اقلیمی و روش های علمی در بازنگری در طرح جامع مدیریت آب به منظور شناسایی مناطق و تهیه طرحی خاص که با ویژگی های اقلیمی هر منطقه مطابقت داشته باشد ضروری است.

نظارت، ارزیابی و پیش‌بینی بهتر منابع آب به سازمان‌های دولتی کمک می‌کند تا آب را به طور مؤثرتری در میان نیازهای متنوع تخصیص دهند. راهبرد های مدیریت یکپارچه برای متعادل کردن عرضه و تقاضای آب در مقیاس حوضه و زیرحوضه ضروری است.

واقعیات چه می گویند؟

با تخمین آب های زیرزمینی در ایران بین سال های ۱۳۸۱ تا ۱۳۹۶ یک روند منفی ۴۴۰۰- میلیون متر مکعب نشان از برداشت اضافی از سفره های زیرزمینی برای مصارف بیشتر کشاورزی در مناطق مختلف ایران است. میزان بارندگی سالانه در ایران در سالهای آبی -۱۳۹۹-۱۴۰۰ و ۱۴۰۰-۱۴۰۱ حدود ۲۰۰ میلیمتر بوده است که کمتر از یک سوم میانگین بارندگی سالانه جهانی است. به دلیل خشکسالی اخیر، میزان بارندگی به کمترین حد خود (حداقل بارش سالانه) در بیش از ۵۰ سال گذشته رسیده است و میانگین رواناب سطحی در این دوره ۴۲ درصد کمتر از میانگین بلندمدت است. در ایران ۷۲ درصد نزولات جوی تبخیر می شود و تنها ۲۲ درصد بارندگی به عنوان منبع آب سطحی جذب می شود. توزیع زمانی و مکانی بارندگی در ایران یکسان نیست. حدود ۷۵ درصد از بارندگی کشور در سواحل جنوبی دریای کاسپین و تنها ۲۵ درصد از بارندگی در طول فصل رشد گیاهان می‌بارد. به دلیل دمای نسبتاً بالا، حدود نیمی از بارندگی سالانه تبخیر می شود، بنابراین نهرهای دائمی کمی در ایران وجود دارد. علاوه بر این، رشد جمعیت و توزیع فضایی نامناسب جمعیت در حال حاضر باعث شده است که ۲۰ شهر پرجمعیت ایران با خطر کم آبی متوسط تا بسیار بالا مواجه باشند.

در اعماق زمین، آب های زیرزمینی از تبخیر و آلودگی محافظت می شوند. با دسترسی آسان چاه های پمپاژ به آب های زیرزمینی در هر زمان و هر کجا استفاده بی رویه از آب‌های زیرزمینی رواج یافته است. آب زیرزمینی ۶۰ درصد از کل عرضه آب در ایران را تشکیل می دهد و تقریباً ۹۰% در بخش کشاورزی مصرف می شود . ایران یکی از بزرگترین مصرف کنندگان آب های زیرزمینی در جهان است، و ۸۷ درصد از  جمعیتش در مناطقی زندگی می کنند که برای شرب و آبیاری به شدت به آب های زیرزمینی وابسته هستند. ادامه رویکرد معمول در کاهش سفره‌های زیرزمینی، ایران را در معرض مخاطرات غذا و آب و همچنین مسائل امنیتی قرار می‌دهد. به طور متوسط، بیش از نیمی از آب مخازن سدهای  ایران از سال ۱۳۸۱ تا ۱۴۰۱ به دلیل برداشت شدید آب در بخش کشاورزی خالی بوده است. اضافه برداشت آب زیرزمینی به مشکلات اجتماعی-اکولوژیکی مختلفی از جمله خشک شدن تالاب ها، بیابان زایی، طوفان های شن و گرد و غبار، تضعیف کیفیت آب، وقوع مکرر سیلاب ها و مهاجرت اقلیمی منجر شده است. همچنین بیابان زایی و شور شدن زمین را افزایش داده و کیفیت آب های زیرزمینی را به دلیل فرآیندهای طبیعی مانند نفوذ آب شور کاهش داده است .

فرونشست زمین به دلیل کاهش آب های زیرزمینی در حال حاضر یک ریسک انسان ساز برای زیرساخت های حیاتی و ساکنان دشت های آسیب پذیر است. افزایش استرس بر معیشت روستایی و افزایش تنش در میان مصرف کنندگان آب زیرزمینی خطرات امنیت غذایی و آب را بدتر می کند، و مسائل مربوط به مهاجرت روستاییان به شهرها را ایجاد کند. علاوه بر این، رشد سریع تقاضا برای محصولات زراعی، مقامات را برای صدور مجوز حفر چاه های جدید تحت فشار قرار داده است. در ایران با برآورد حدود ۹۰۰ هزار چاه عمیق، که حدود ۳۵۰ هزار چاه های غیرمجاز در سفره های زیرزمینی حفر شده اند کنترل مناسبی بر برداشت آب وجود ندارد. تعداد چاه ها در دهه گذشته در ایران افزایش چشمگیری داشته است.