یک تیر و چند نشان در پروژه انتقال آب دشت بچه بازار

احداث و تکمیل پروژه پمپاژ آب به دشت بچه بازار کوپن یک گام مهم در بخش های آب، انرژی و کشاورزی خواهد بود و همچنین در راستای افزایش بهره وری سامانه های آبیاری و توسعه سطح زیرکشت، زمینه ساز بهبود رشد اقتصاد کشاورزی در منطقه سورنا قلمداد می شود.

موقعیت ایستگاه پمپاژ

انتقال آب در هر شیوه و شکلی به خاطر دستکاری شدن جهت جریان و حجم آب، اثرات زیست محیطی در ابعاد گوناگون مانند تهدید زیستگاه‌های گیاهی و جانوری در پایین دست، اقتصادی مانند اشتغال زایی مستقیم و غیر مستقیم، اجتماعی مانند جذب جمعیت را در پی خواهد داشت. وضع کننده قانون و مجری آن برای جلوگیری از بروز این ناهنجاری ها، اصول و سرفصل هایی تحت عنوان “یکپارچگی زیست بوم منطقه، تضمین بهره‌برداری پایدار، مدیریت یکپارچه آب، الزام به ارزیابی آثار انتقال آب و جبران خسارت‌های ناشی از انتقال آب” را در نظر گرفته اند.

ساختمان ایستگاه (عکس: حمیدرضا سادات)

استفاده بهینه از منابع آب‌های جاری منطقه جهت کشت و زرع با آبیاری شدن صدها هکتار اراضی کشاورزی دشت بچه بازار، احداث و تکمیل ایستگاه پمپاژ و انتقال آب به‌ سمت دشت، مورد توجه قرار گرفته است.

در این خصوص کارشناسان معتقدند برای افزایش عملکرد ایستگاه‌های پمپاژ آب جهت انتقال و توزیع آب،” شرایط  هیدرولیکی، جانمایی صحیح ایستگاه پمپاژ، ثابت بودن طبیعت و جریان رودخانه لازم و مهم است که شرایط هیدرولیکی مانند شیب کانال‌های آبگیر، فاصله ایستگاه پمپاژ تا دهانه آبگیری، تغییرات و نوسانات سطح آب در زمان مکش پمپ و نوسان‌های میزان دبی آب رودخانه است.  اگرچه انتقال و هدایت آب جاری ملاحظات و جوانب فنی، حقوقی و زیست محیطی خاصه خود را دارد، اما در موضوع انتقال به وسیله پمپاژ کردن آب و هدایت آن به سمت دشت بچه بازار از طریق کانال کشی و تقسیم آن به اراضی کشاورزی چند موضوع قابل بحث و نگرش وجود دارد.

دشت بچه بازار

در بازه نخست، وجود اراضی کشاورزی در دشت بچه بازار با درجه حاصل‌خیزی مناسب، کشاورزان را برای استفاده بهینه از اراضی کشاورزی به خصوص کشت‌های تابستانه ترغیب خواهد کرد و پیش بینی می شود بهره‌وری و کارایی کشاورزی و مشاغل وابسته به آن فراهم شود. از طرفی با توجه به روانه شدن آب پمپاژ شده به سمت این دشت، تکیه کشاورزی به منابع آب زیر زمینی کاهش و حرکتی در جهت حفط منابع خواهد بود و همچنین زمینه بالا آمدن سطح این آبها فراهم خواهد شد. صرفه جویی در انرژی که جهت استحصال آب زیرزمینی صورت می‌گیرد نیز قابل توجه است.

دوم اینکه سرنوشت جریان رودخانه شیو در ادامه مسیر جالب نیست. چون در پایین دست، آب شیرین رودخانه شیو با منشأ کوهستانی، پشت سد چمشیر انباشته و مانند اکثر سدهای احداث شده در مناطق گرم و خشک که میزان  تبخیر آب فراتر از میانگین جهانی دارد، مسیر تبخیر و شور  شدن را در پیش می گیرد و در آینده ای نه چندان دور شرایط اقلیمی منطقه از جمله بارش ها، رطوبت و بادها را نیز تحت تاثیر قرار خواهد داد و عملاً گام های اولیه تغییرات اقلیمی و زیست محیطی در جغرافیای اطراف کلید می‌خورد.زاویه سوم این پروژه، سبک کشاورزی معیشتی در منطقه بدون در نظر گرفتن اهمیت و ارزش آب زیرزمینی و آب مجازی جهت توسعه سطح کشت بر پایه آبیاری غرقابی است. وجود شرایط نامتعادل اقتصادی در کشاورزی و زراعت منطقه، نیازمند احداث و تکمیل چنین پروژه‌هایی است و پروژه دشت بچه بازار سال‌ها در مسیر دیوان سالاری راکد شده است. در چنین شرایطی با نگرش در مطالعات اجتماعی، توجیه اقتصادی و ملاحظات حقوقی، احداث ایستگاه پمپاژ آب روی رودخانه شیو می تواند جهت افزایش سطح کشت و بهره‌وری امور کشاورزی در تامین امنیت غذایی مطرح باشد. چه بسا زمینه راه اندازی صنایع وابسته نیز فراهم شود.

با این اوصاف ضمن در نظر گرفتن مطالعات اجتماعی این طرح جهت برآورد و آنالیز حجم خدمات مورد نیاز متناسب با جمعیت سال‌های پیش رو و همچنین با  دورنمای و جوانب اقتصادی سال‌های آینده، پیش بینی می شود: در یکپارچگی و تعادل اکوسیستم حوضه آبی رودخانه با اکوسیستم های پیرامون که قطع به یقین در تاب آوری زیست محیطی منطقه نقش مستقیمی دارد، خللی ایجاد نشود. به عبارتی برنامه ریزی با رویکرد تاب آوری، می تواند از بروز ناملایمات جلوگیری کند و نظام حقوقی مرتبط می تواند در این خصوص نقش و اثر گذاری مثبت را در این مسیر داشته باشد تا روند حفظ تعادل اکولوژیکی حوضه آبی از جمله “حفاظت از پایداری جریان آبی، حفظ قابلیت جذب آب در حوضه آبی در آب‌های زیرزمینی و پر کردن آبخیزها” به نحو مطلوب انجام شود. ضمن تاکید بر شاخص های تاب آوری زیست محیطی و اجتماعی این پروژه، شرایط به سمت توسعه میزان کشت در واحد سطح بالا خواهد رفت و قطعا تحولات اقتصادی زیادی به دنبال خواهد داشت. این سئوالات که میزان حقابه و برداشت روزانه بر اساس لیتر بر ثانیه چقدر خواهد بود و یا سیستم طراحی شده برای تسهیل پمپاژ چگونه است و یا سطح تحت شرب چند هکتار است را در بخش دیگری مطرح و بررسی خواهیم کرد.

(عکس ها از: حمیدرضا سادات)